Littekens

Hij heeft diepe krassen op z’n neus, een hap uit z’n linker oor en hij mist zijn rechter oog. Uiterlijke littekens die hij opliep door een gevecht met drie van zijn eigen zoons enkele jaren geleden. Diepe littekens op zijn hart want na jaren van de baas van de familie zijn, verloor hij nu de strijd en daarmee werd hij ook verstoten uit de familie en geforceerd de rest van zijn leven alleen te slijten, in de wildernis. Hij is hoogbejaard, een icoon en in dit gebied staat hij bekend als de “One Eyed King”. 

Littekens. Permanente herinneringen aan gebeurtenissen in het verleden. Lang geleden, recent, vreugdevol of pijnlijk; zelfs nadat de wond genezen is. Van buiten of van binnen. Littekens vertellen het verhaal van een patiënt, soms zonder dat de patiënt het zelf weet omdat het lang geleden was, omdat ze kind waren of omdat niemand ze echt verteld heeft wat er gebeurd is. Ik ziel talloze patiënten waarvan hun medische voorgeschiedenis blanco is, maar hun lijf verteld anders…

De 25 jarige vrouw is zwanger van haar eerste kindje, ongeveer 32 weken, als ik een echo maak. Haar dossier is keurig ingevuld maar nergens staat iets abnormaals. Geen eerdere zwangerschappen, geen te hoge bloeddruk, geen medicatie gebruik en geen operaties in het verleden... Waarom ze dus naar het hoog risico zwangeren spreekuur is gekomen werd mij niet helemaal duidelijk en omdat er even geen vertaler in de buurt is begin ik maar met een echo te maken. Met handen en voeten probeer ik duidelijk te maken dat ik alleen haar buik wil zien maar zonder gene trekt ze haar jurk uit en ligt in haar onderbroek voor me. Mijn ogen blijven steken op het immens grote litteken die de rechter helft van haar torso in beslag neemt. Het moet gebeurd zijn toen ze nog heel jong was, het litteken trekt zichtbaar en ze kan haar rechter arm niet helemaal omhoog doen. Haar buik is boonvormig, aan de rechterkant heeft de baby geen ruimte te groeien door de gespannen huid en nu snap ik waarom de verpleegkundige van haar Health Centre haar hierheen gestuurd heeft. Gelukkig is er met de baby niks aan de hand, het groeit goed en die vindt z’n weg we om door te groeien. Ik vraag haar of het pijn doet maar ze ontkent dat. Haar zenuwen zijn al lang geleden weggebrand en ze is niets anders gewend. Met behulp van de vertaler kom ik erachter dat ze als kind in het vuur gevallen is. Zoiets dacht ik al. Dit verhaal is een terugkerend probleem, de brandwonden afdeling in Malawi lag er vol mee. Hier komt het gelukkig niet zo vaak voor nu er niet meer veel op open vuren wordt gekookt. Ze weet er zelf gelukkig niet meer zo veel van, alleen het litteken herinnert haar er dagelijks aan…

Een litteken dat ik regelmatig zie is de ‘bikinilijn’ litteken. Die maak ik zelf regelmatig. Een dwars litteken net boven de schaamstreek van een hoog zwangeren vrouw. Een strakke lijn en met een onderhuidse hechting geneest dit vaak heel mooi. Soms niet, dan komt de vrouw voor nogmaals een keizersnede, snij ik het gewoekerde stuk vlees weg en hopen we dat de 2e litteken minder opzichtig wordt. Dit litteken zorgt nogal eens voor verwarring. Vorige week nog; een vrouw komt op het spreekuur vanwege een keizersnede in het verleden, dus moeten wij nu gaan inschatten of ze weer een keizersnede moet. Ik vraag haar hoe oud haar vorige kindje is. Die heeft ze niet zegt ze, dit is haar eerste kindje. Ik kijk nogmaals in haar dossier en geef aan dat er staat dat ze een keizersnede heeft gehad en ik wijs met een snijdende beweging naar haar onderbuik. Ze snap de verwarring gelukkig snel en vertelt me dat ze een operatie heeft gehad ‘omdat de baby niet in de baarmoeder zat’. Sindsdien loopt ze rond met een litteken dat op een keizersnede lijkt, maar zonder de vreugde van een kind. Je kan niet altijd blindelings op de littekens vertrouwen. 

In de klinieken zie ik vaak patiënten met meerdere krasjes op hun torso van ongeveer een centimeter lang. Die zijn inmiddels voor mij gemakkelijk te herkennen; het vertelt het verhaal dat ze met hun klachten bij de traditionele healer zijn geweest en dus vraag ik dan altijd maar even of het geholpen heeft. Natuurlijk weet ik het antwoord, want anders zaten ze niet bij mij. De gedachte erachter weet ik niet helemaal, maar het schijnt erbij te horen. De pokdalige littekens op de rug van mannen zijn vaak het gevold van acne in de jonge jaren. De littekens op handruggen en knokkels van een ongelukkige val. Jaja… Vrouwen hebben regelmatig dikke knobbels vlees op hun oorlel. Een reactie op gaatjes voor oorbellen. De donkere huid maakt vaak van kleine wondjes dikke littekens. Handen zijn vaak beschadigd door brandwonden en zo af en toe zie ik een jong meisje met dwarse krassen op de onderarmen of bovenbenen. Ook hier gebeurd zelfbeschadiging. 

Zo herken ik de levensverhalen van de patiënten op de onderzoeksbank. Maar soms snap ik helemaal niks van. De 17 jarige die met haar moeder naar ons gestuurd werd vanwege bloedverlies en een zwelling in de buik. Meisje heeft vaginaal bloedverlies, buikpijn en al 4 maanden geen ontlasting gehad. Behoorlijk ongeloofwaardig, hoe kan je nou al 4 maanden niet poepen. Maar daar komt ze nu niet voor. Haar zwangerschapstest op de spoedeisende hulp was positief dus we moeten kijken of ze echt zwanger is. Als ik haar buik ontbloot zie ik een wirwar aan littekens. Linksonder een ronde van 6cm doorsnee, een flinke jaap van onder naar boven en een wat kleinere rechts. Ik maak de echo en zie een foetus van ongeveer 18 weken. Geen hartslag, geen vruchtwater. Daaronder; een hele buik vol poep. Ik vraag moeder erbij en vraag om uitleg. Ze wijst het linker litteken aan en vertelt dat ze geboren is zonder anus, diverse operaties heeft ondergaan, een stoma heeft gehad, een anus heeft ‘gekregen’ en dat ze voorheen met een slangetje in haar buik moest spoelen, wijzend naar het rechter litteken. Die is er een half jaar geleden uitgegaan en sindsdien heeft ze geen ontlasting gehad. Dat wist moeder niet. Een 17 jarige vertelt natuurlijk ook niet alles meer aan moeder. Zeker niet wanneer je stiekem seks hebt en ook nog een zwanger bent geworden. Maar zoals littekens de waarheid altijd zullen vertellen, zo doet een zwangerschap dat ook. Waarom de baby overleden is weten we niet maar zoals het vrachtwater en bloed de nauwe uitgang wel gevonden hebben, voor een foetus is er niet genoeg ruimte door de grote hoop ontlasting die het baringskanaal blokkeert. We sturen haar door naar ons verwijsziekenhuis; daar staat haar een operatie te wachten. Nog een litteken op haar buikwand, nog een hoofdstuk aan haar boek die op haar buik geschreven staat toegevoegd…

Terwijl ik naar de One Eyed King kijk glijden mijn ogen over mijn lichaam. Mijn littekens vertellen ook een verhaal. Uiteraard deels pijn, maar vooral ook hele goede herinneringen. Op mijn scheenbeen vertelt het ovale litteken van die keer dat ik een schaats in mijn been kreeg toen ik iets te dicht achter mijn schaatsmaatje zat. Op mijn beide ellebogen glanzen littekens van wielrennen. Op mijn linker elleboog is die deels bedekt door het litteken van een scooterongeluk in Laos, die me ook een aandenken op mijn enkel gaf. Die op mijn knie van de scooter in Vietnam. Op mijn voet van een glasscherf in Malta. Een klein litteken boven mijn oog herinnert me aan die keer toen ik in slaap viel in een bus in Indonesië en wakker schrok toen mijn hoofd op een scherp randje viel. Niks vergeleken deze oude man, het icoon met diepe krassen op gezicht en ziel. We komen dit icoon tegen in Kapama Game Reserve; onze buren waar wij als vrijwilligers van Tshemba af en toe verwend worden met een prachtige gamedrive en een heerlijk 5 gangen diner in een luxe lodge. Het icoon dat verstoten is door zijn familie omdat hij niet sterk genoeg meer was. Ik kijk verwonderd naar het slapende gezicht van deze leeuw; “the One Eyed King of Kapama”.